On Kişiydiler: İnsan, Vicdan ve Hakikat Üzerine

Bu ay Agatha Christie’nin On Kişiydiler adlı kitabını okuduk. İlk bakışta bir polisiye romanıyla karşı karşıyaydık. On insan, bir ada, birbirini izleyen ölümler ve bütün bunların arkasındaki kişiyi bulmaya çalışan bir grup insan…

Yazarımız Agatha Christie kimdir?

Agatha Christie (1890–1976), İngiliz yazar ve polisiye edebiyatının en tanınmış isimlerinden biridir. Eserleriyle “Polisiyenin Kraliçesi” olarak anılır. Lise çağlarımda büyük bir hayranlık beslerdim birkaç kitabını okumuştum ve çok zeki biri olduğu kanaatine varmıştım o yıllarda.. Başak burcu olduğunu öğrendiğimde sevgim daha da pekişmişti :)  80’den fazla roman ve öykü derlemesi kaleme almış; unutulmaz karakterler yaratmıştır. Ki bu kitabı okurken bu tarz bir sinema izlediğimi de hatırlar buldum kendimi. On Kişiydiler birçok kez sinemaya ve televizyona uyarlanmış bir kitap.

Kitabın olay örgüsü şu şekilde;

Romanın başında farklı yerlerden on kişi, Asker Adası’na davet edilir. Her birine davetin farklı bir gerekçesi olduğunu inandırılır. Fakat adaya ulaştıklarında onları bekleyen ev sahiplerini bulamazlar. Bunun yerine, geçmişte işledikleri ve adalet önünde hesap vermedikleri öne sürülen eylemlerle suçlandıkları bir ortamla karşılaşırlar.

Salonda bulunan bir kayıtta, her birinin geçmişinde bir insanın ölümüne neden olan bir davranış olduğu iddia edilir. Bazıları doğrudan cinayet işlemiştir; bazıları ise ihmali, verdiği kararlar veya bilerek hareketsiz kalmasıyla bir başkasının ölümünden sorumluluk taşımaktadır.

Hikayeye heyecan, gerilim, gizem katan; evde bulunan on küçük asker heykelciği ve çocuk tekerlemesini andıran şiir, ölümlerin sırasını haber verir. Adaya giriş çıkışların bütünüyle imkansız hale getirilen koşullarında farkındalığıyla; konuklar birer birer ölürken hayatta kalanlar, katilin aralarında olduğunu anlar elbette. Güven duygusu parçalanır; herkes hem diğerlerinden şüphelenmeye hem de kendi geçmişiyle yüzleşmeye başlar.

Adadan kaçışın mümkün olmaması, dış dünyayla bağlarının kesilmesi ve cinayetlerin belirli bir düzen içinde gerçekleşmesi, gerilimi giderek artırır. İnsanlar yalnızca katilin kim olduğunu değil, kendi ahlaki konumlarını da sorgulamaya başlar.

Romanın sonunda, olayların arkasındaki kişinin Yargıç Lawrence Wargrave olduğu anlaşılır. Wargrave, adalet sisteminin cezalandıramadığı kişileri kendi ahlaki yargısına göre cezalandırmaya karar vermiştir. Kendince Tanrıcılık oynamak ister diyebiliriz.. Ve kitapta dikkatimi çeken şöyle bir cümle söyler: “Yargıda ki deneyimim bana; Tanrının inanç, suç ve ceza gibi konuları biz ölümlülere bıraktığını öğretti!” der. Ne iddialı bir cümle ama!! Cinayetleri titizlikle planlar ve kendisini de sahte bir ölümle öldürerek şüpheleri başka yöne çekmeye çalışır. Gerçeğin açıklanması, onun geride bıraktığı bir itiraf mektubuyla mümkün olur.

Ben bu kitabı okurken akıllara gelen ilk soru elbette “Katil kim?” ama bunun yanında şunu da fark ettim.

Herkes kendinden, hatalarını bilmelerine rağmen oldukça emin.!! Bu durum oldukça şaşırtıcı ve gülünç aslında. Herkes kendisinin hata yapmadığından emin ama bunun yanında da bir o kadar görmediği/bilmediği/şahit olmadığı halde KARŞISINDAKİNİN HATA YAPTIĞINDAN da emin… Aman Yarabbi ne büyük bir çekiliş ki öyle değil mi ?

Bence kitabın asıl gücü doğru soruları sormaya başladığımızda başlıyor.

İnsan kendi yaptığı kötülükle nasıl yaşar ya da bunu nasıl meşrulaştırır? Kendini ne kadar tanır? Diğer insanları ne kadar tanır da yargılama hakkını kendinde bulur mesela?

Soruları çoğaltabiliriz. Sizlerin de fikirlerini almak isterim.

Karakterlerin her birinin geçmişinde bir ölüm var. Fakat hepsi kendi sorumluluğuna aynı şekilde yaklaşmıyor. Kimi yaptığını inkâr ediyor, kimi koşulları gerekçe gösteriyor, kimi de davranışını son derece doğal buluyor.

Burada çok tanıdık bir insan davranışıyla karşılaşıyoruz: Kendimizi çoğu zaman niyetlerimiz üzerinden değerlendirirken başkalarını onların davranışları üzerinden YARGILIYORUZ.

Kendimize gelince, “Ben kötü biri değilim, şartlar beni buna mecbur bıraktı.” diyebiliyoruz. Başkasına gelince aynı anlayışı göstermek çok daha zor olabiliyor.

Peki, insanın kendisini haklı görmesi, gerçekten haklı olduğu anlamına gelir mi? Çünkü bazen haklı olmaya takmış varlıklar olduğumuzdan eminim.

Benim için romanın önemli sorularından biri bu.

İkinci olarak, vicdan meselesi dikkatimi çekti.

Karakterlerin bazıları geçmişte yaptıkları nedeniyle ciddi bir iç sıkıntısı yaşıyor. Bazıları ise neredeyse hiç pişmanlık göstermiyor.

Bu noktada şunu düşündüm: Bir insanın vicdan azabı çekmesi, onun mutlaka daha ahlaklı olduğu anlamına gelir mi? Ya da pişmanlık duymayan biri, yaptığı şeyin yanlışlığını hiç anlamıyor olabilir mi?

Bence burada iki durumu birbirinden ayırmak gerekiyor: Suçluluk hissetmek ve sorumluluk almak.

Suçluluk, insanın kendi davranışı nedeniyle hissettiği bir duygudur. Sorumluluk almak ise yaptığı şeyi kabul etmeyi, sonuçlarını değerlendirmeyi ve mümkünse zararı telafi etmeyi gerektirir. Hem fikir miyiz? Katkısı olan ?

İnsan bazen yalnızca kendisini kötü hissettiği için vicdanlı olduğunu düşünebilir. Bir eylem karşısında rahatsızlık duyuyorum o halde vicdan sahibi biriyim diyebilir miyim? Eylemin tekrarına düşmeyeceğimin garantisi yok !! Oysa ki asıl mesele, bu duygunun, vicdanın, bizi nasıl bir davranışa yönelttiğidir. Bir eylem gerçekleşti bundan sonra nolacak? Neler yapabilirim, nasıl sorumluluk alabilir ya da bu davranışımı nasıl değiştirebilirim?

Sabah bir yazı yazdım ve şu şahane cümleyi nazikçe bırakmak isterim bu meclise; “İnsan, kendisini tanımaya başladığında yalnızca kim olduğunu değil, kim olmaya devam ettiğini de sorgulamalıdır”. Kim olmaya devam ediyorum? Neleri kabul ediyor ya da görmezden geliyor da kim olmaya devam ediyorum ? Çok ciddi ve hayatımıza yön verecek bir soru..!!

Derya deniz olan bilinçaltımız üzerinden düşünüyorum: O kulvara girdiğimizde; İnsan her zaman kendi davranışlarının bütün nedenlerini açıkça göremeyebiliyor. Bazen geçmiş deneyimlerimiz, korkularımız ve kendimizi korumak için geliştirdiğimiz düşünce biçimleri, olayları yorumlama şeklimizi etkiliyor ister istemez.

Romandaki karakterler de geçmişleriyle yüzleşmek zorunda kaldıklarında farklı tepkiler veriyorlar. Kimi kendisini savunuyor, kimi geçmişini bastırmaya çalışıyor, kimi de yaptıklarını haklı bir karar olarak görmeye devam ediyor.

Ada bu açıdan benim için sembolik bir anlam taşıyor. Karakterler adadan çıkamıyor. Bu durum sembolik olarak ADA=İÇ DÜNYAMIZ’a denk.

Dış dünyadan uzaklaştıklarında bastırdıkları anılar, korkular ve savunmalar görünür hâle geliyor. Dış dünyadan uzaklaşan karakterler, bir bakıma kendi iç dünyalarıyla baş başa kalıyorlar. Kaçabilecekleri bir yer kalmadığında, geçmişleri de yanlarında duruyor. İç muhakeme dediğimiz kavram tam olarak bu sanırım..

Bazen biz de hayatımızdaki sorunları değiştirmeye çalışırken kendimize dönüp bakmayı unutuyoruz. İnsanları, koşulları ve olayları değiştirmek istiyoruz; fakat kendi payımızı görmek istemeyebiliyoruz.

Oysa kendini tanımak, yalnızca güçlü yönlerini keşfetmek değildir. İnsan kendi çelişkilerine, hatalarına ve görmek istemediği taraflarına da bakabilmelidir.

Beni en çok düşündüren meselelerden biri de adaleti sağladığını düşünün hadsiz bir yargıç..

Romanın sonunda cinayetlerin arkasındaki kişinin Yargıç Wargrave olduğunu öğreniyoruz. Wargrave, hukuk önünde cezalandırılamayan insanları cezalandırmayı kendisine görev edinmiş. Kendince adaleti sağlamaya çalışıyor.

Fakat burada önemli bir çelişki var: Başkalarını yargılayan kişi, kendi kararlarını sorgulamıyor. Kendisini adaletin üzerinde bir konuma yerleştiriyor.

Bence romanın en güçlü ahlaki sorusu şu: Bir insanın yaptığı yanlış, başka bir insana onu cezalandırma ve öldürme hakkı verir mi?

Wargrave'ın yaptığı şey, adaleti sağlamak değil, kendi adalet anlayışını mutlaklaştırmaktır. Çünkü adalet yalnızca kimin suçlu olduğuna karar vermek değildir; o kararı hangi yetkiyle, hangi ölçüyle ve hangi sınırlar içinde verdiğimiz de önemlidir.

Burada insanın kendi ahlaki yargısına duyduğu aşırı güvenin ne kadar tehlikeli olabileceğini görüyoruz.

Ben bütün bunları tekâmül kavramıyla da ilişkilendirmeye çalışıyorum.

Tekâmül yolculuğu aslında çok daha derin alan. Yalnızca bilmek ya da öğrenmek hali değil; öğrendiğimiz şeylerin bizi nasıl bir insana dönüştürdüğünü de sorgulamaktır aslında.

Bir insan kendisini tanıdığını söyleyebilir, geçmişindeki hataları da biliyor olabilir. Ama bu farkındalık davranışlarına yansımıyorsa ne kadar yol almıştır? İşte ilahi sistemin öğretmeye çalıştığı tekamül yani olgunlaşma evresi, bunu anlatır..!

Asıl gelişim, kendi karanlık tarafımızı başkalarını yargılamak için kullanmak yerine, kendimizi daha dürüst değerlendirebilmekle başlar. Değerlendirebilip dönüştürebilmektir sonra ki esas adım..!!

Bu kitapta karakterlerin geçmişleriyle karşılaşmaları, ne yazık ki hepsini daha iyi insanlar hâline getirmiyor. Çünkü hakikatle karşılaşmak başka, o hakikati kabul etmek başka bir şey.

İnsan bazen gerçeği öğrenmek ister evet; fakat yalnızca kendi inançlarını doğrulayan gerçeği…

Oysa gerçek bir yüzleşme, gerektiğinde kendimiz hakkındaki düşüncelerimizi de değiştirebilmeyi gerektirir.

Son olarak, benim bu kitaptan çıkardığım düşünce şu: İnsan başkalarının sırlarını çözmeye çalışırken kendi hakikatine de bakmayı unutmamalıdır. Çünkü bazen çözmemiz gereken en büyük gizem, karşımızdaki insan değil, kendimizdir.